Ontwikkelingslanden verdrinken in schulden. Een verbijsterende 31 biljoen dollar is verschuldigd door landen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika – genoeg om theoretisch de honger in de wereld op te lossen, maar in werkelijkheid leven meer dan 3 miljard mensen in landen die voorrang geven aan het terugbetalen van schulden boven essentiële diensten als gezondheidszorg en onderwijs. Dit is niet nieuw, maar het wordt alleen maar erger naarmate de rente stijgt, het aantal rampen zich vermenigvuldigt en particuliere kredietverstrekkers de overhand krijgen.
De cyclus is eenvoudig: sluit nieuwe leningen af om oude te dekken, een tactiek die iedereen met een creditcard- of studieschuld kent. Wanneer crises toeslaan – orkanen, pandemieën, economische schokken – loopt de situatie uit de hand. Het resultaat? Scholen die niet meer gefinancierd zijn, stagnerende economieën en dalende kredietwaardigheidsbeoordelingen, waardoor toekomstige leningen nog duurder worden. Zoals Penelope Hawkins van de Verenigde Naties opmerkt: “Je kunt uitchecken wanneer je maar wilt, maar je kunt nooit weggaan.”
De rol van Wall Street
Het probleem is niet de schuld zelf; het zijn de voorwaarden. Terwijl ontwikkelde landen in hun eigen valuta lenen en vaak goedkoop kunnen herfinancieren, worden armere landen geconfronteerd met exorbitante rentetarieven. Particuliere crediteuren, met name hedgefondsen en verzekeringsmaatschappijen, hebben nu 60% van de buitenlandse schulden van lage- en middeninkomenslanden in handen, een trend die sinds 2010 toeneemt. Deze verschuiving begon nadat de Club van Parijs – een informele groep westerse crediteurenlanden – begin jaren 2000 de kredietverlening terugschroefde, waardoor een vacuüm ontstond dat werd opgevuld door op winst gerichte particuliere kredietverstrekkers.
Het wettelijke kader verergert het probleem. Over staatsschuldcontracten worden vaak rechtszaken gevoerd in New York en Londen, waar Wall Street-bedrijven aanzienlijke invloed uitoefenen. Hierdoor kunnen crediteuren volledige terugbetaling eisen, zelfs in crisissituaties, terwijl leners moeite hebben om hun schulden effectief te herstructureren. Het geval van Argentinië, waar Elliott Management (een berucht aasgierenfonds) beslag legde op een Argentijns marineschip om leningen terug te vorderen, illustreert deze meedogenloosheid. Uiteindelijk behaalden ze een rendement van 392% op hun investering.
De vicieuze cirkel in de praktijk
De gevolgen zijn wreed. Zambia ging in 2020 bijvoorbeeld failliet als gevolg van onhoudbare leningen, corruptie en externe factoren zoals droogtes en volatiele grondstoffenprijzen. Als gevolg hiervan leven nu 3,4 miljard mensen in landen die meer uitgeven aan schulden dan aan gezondheidszorg of onderwijs, een kloof die alleen al het afgelopen jaar met 10% is toegenomen.
De COVID-19-pandemie, de stijgende rentetarieven en klimaatrampen hebben de situatie verergerd. De ontwikkelingslanden hebben tussen 2022 en 2024 741 miljard dollar meer uitgegeven aan het aflossen van leningen dan ze aan nieuwe financiering hebben ontvangen, maar hun schulden blijven groeien.
De toekomst van schuldverlichting
Hoewel er geen gemakkelijke oplossing bestaat, kunnen wetsvoorstellen in New York en Londen roofzuchtige kredietpraktijken aan banden leggen. Het vereenvoudigen van de schuldherstructureringsprocessen zou landen ook helpen sneller uit de cyclus te ontsnappen. De realiteit is dat veel landen niet regelrecht in gebreke blijven; ze offeren ontwikkeling op om aan hun verplichtingen te voldoen.
Het huidige systeem is niet alleen een financiële kwestie – het is een humanitaire kwestie, zoals Joel Curtain van Partners in Health opmerkt: “Deze crisis wordt belichaamd in ziekte, slechte gezondheid en dood.” Tenzij er systeemveranderingen plaatsvinden, zal de mondiale schuldenval de vooruitgang in de meest kwetsbare landen ter wereld blijven belemmeren.
Uiteindelijk blijft het financiële systeem van de wereld winst boven mensen stellen, waardoor de cyclus van schulden en afhankelijkheid blijft voortduren.
